Mỗi tuần một công cụ mới hứa thay đổi cuộc chơi. Mỗi tháng một nền tảng mới ai cũng bảo “không lên là chết”. Người làm chủ đứng giữa cơn lốc đó, và câu hỏi không còn là “có cơ hội nào không” — mà là “bỏ qua cơ hội nào, theo cái nào”.
Tôi học được điều này: giữa một thế giới đổi từng ngày, thứ giúp bạn chọn đúng không phải là chạy nhanh hơn. Là có một la bàn không đổi.
Đây là bài thứ tư trong loạt về hai thế giới của người làm chủ. Và la bàn tôi nói tới chính là giá trị sống của bạn.
Vì sao càng nhiều lựa chọn, càng dễ lạc
Công nghệ cho người làm chủ quyền năng chưa từng có. Một người có thể bán xuyên biên giới, tự dựng nội dung bằng AI, tự động hóa cả quy trình. Tuyệt vời. Nhưng cùng với quyền năng là một gánh nặng ít ai nói: số lựa chọn tăng nhanh hơn khả năng chọn của ta.
Khi có ba con đường, bạn cân nhắc rồi đi. Khi có ba trăm con đường mở ra mỗi tháng, bạn tê liệt — hoặc tệ hơn, bạn nhảy từ đường này sang đường khác, không đi hết cái nào.
Tôi thấy điều này ở rất nhiều người làm chủ giỏi. Họ không thiếu cơ hội. Họ chết đuối trong cơ hội. Sáng học công cụ này, chiều nghe nói cái kia tốt hơn, lại bỏ. Tháng này mở kênh mới, tháng sau thấy trend khác, lại nhảy. Họ bận rộn khủng khiếp mà không tiến, vì thiếu một tiêu chí để nói “không”.
FOMO — nỗi sợ bỏ lỡ — là căn bệnh nghề nghiệp của thời này. Và thuốc của nó không phải biết nhiều hơn. Là biết rõ mình là ai.
La bàn không cho bạn bản đồ — nó cho bạn hướng
Đây là chỗ giá trị sống bước vào.
Một la bàn không vẽ đường cho bạn. Nó không biết địa hình phía trước. Nó chỉ làm một việc: luôn chỉ về một hướng cố định, dù bạn đứng ở đâu, dù trời mù tới đâu. Nhờ vậy bạn luôn định được phương, kể cả khi lạc.
Giá trị sống hoạt động y như thế. Nó không cho bạn biết có nên dùng công cụ AI nào, có nên lên sàn nào. Nó cho bạn một câu hỏi sàng lọc bất biến: lựa chọn này có đưa tôi gần hơn tới con người tôi muốn trở thành và cách tôi muốn làm ăn không?
Với tôi, vài giá trị là bất biến. Làm ăn tử tế, giữ chữ tín với khách và đội. Đi đường dài, không đốt mình cũng không đốt người để thắng nhanh. Bình an không đánh đổi bằng mọi giá. Khi một cơ hội công nghệ mới xuất hiện, tôi không hỏi “nó có hot không”. Tôi hỏi “nó có hợp với những giá trị này không”. Phần lớn trend rơi rụng ngay ở câu hỏi đó. Và cái còn lại, tôi theo tới cùng.
Ba câu hỏi tôi đặt trước mỗi công cụ, mỗi trend mới
Để la bàn thành việc làm được chứ không phải lời hay, tôi rút nó thành ba câu hỏi cụ thể. Tôi đặt chúng trước mỗi quyết định “có nên theo cái mới này không”.
Một — Nó phục vụ ai tôi muốn phục vụ? Công nghệ chỉ là phương tiện. Câu hỏi gốc luôn là khách hàng. Công cụ này có giúp tôi phục vụ đúng người tôi chọn phục vụ tốt hơn không, hay chỉ là tôi chạy theo vì người khác đang chạy? Nếu nó không chạm tới khách hàng thật của tôi, dù hot tới đâu cũng là phân tâm.
Hai — Năm năm nữa nó còn quan trọng không? Phần lớn trend là sóng, vài tuần là tan. Một số ít là thủy triều, đổi cả bờ biển. La bàn giá trị giúp tôi phân biệt. Tôi ưu tiên những thứ thay đổi nền tảng cách mình làm ăn lâu dài, và để các con sóng nhỏ trôi qua. Tôi viết về cách phân biệt sóng và thủy triều này trong bài về tầm nhìn TMĐT quốc tế.
Ba — Theo nó, tôi có phải trở thành người tôi không muốn thành không? Đây là câu khó nhất và quan trọng nhất. Một số cơ hội kiếm tiền tốt nhưng buộc bạn làm ăn theo cách trái với giá trị mình — chèo kéo, thổi phồng, đốt người. Tiền có thể đúng, nhưng cái giá là một phiên bản của bạn mà bạn không muốn thành. La bàn giá trị nói “không” với những cơ hội đó, kể cả khi chúng sinh lời.
Ba câu hỏi này không cho tôi câu trả lời sẵn. Chúng cho tôi một bộ lọc. Và trong một thế giới quá tải lựa chọn, một bộ lọc tốt còn quý hơn một danh sách cơ hội dài.
Đứng yên không phải là tụt lại
Có một sợ hãi ngầm: nếu mình không nhảy vào mọi thứ mới, mình sẽ bị bỏ lại.
Tôi không tin vậy nữa. Mười tám năm trong một ngành thay đổi liên tục dạy tôi rằng người trụ lại không phải người chạy theo mọi trend. Là người chọn đúng vài thứ rồi đi sâu, trong khi đám đông phân tán sức vào trăm thứ rồi chẳng cái nào tới nơi.
Đứng yên giữa cơn lốc, khi đó là sự đứng yên có chủ đích, không phải tụt lại. Đó là tiết kiệm năng lượng cho thứ xứng đáng. Người có la bàn rõ đôi khi trông như đi chậm hơn người chạy loạn xạ — nhưng họ đi thẳng, còn người kia đi vòng. Đường thẳng, đủ lâu, luôn về đích trước.
Công nghệ sẽ còn đổi nhanh hơn nữa, nhất là khi AI bước vào mọi ngóc ngách. Càng như vậy, một nội tâm có la bàn càng là lợi thế cạnh tranh, không phải thứ xa xỉ. Công cụ ai cũng mua được. Sự rõ ràng về mình là ai thì không.
Bài tập: viết ba dòng la bàn của bạn
Tối nay, hãy viết ba dòng. Không hơn.
Dòng một: ba giá trị tôi không đánh đổi trong cách làm ăn là ___. Dòng hai: kiểu thành công tôi từ chối, dù sinh lời, là ___. Dòng ba: con người tôi muốn trở thành sau mười năm làm chủ là ___.
Ba dòng đó là la bàn của bạn. Lần tới khi một công cụ mới, một trend mới, một cơ hội mới gõ cửa và làm bạn FOMO, lấy ba dòng đó ra. Hỏi: cái này đưa tôi gần hơn hay xa hơn ba dòng này?
Bạn sẽ ngạc nhiên vì bao nhiêu quyết định khó bỗng trở nên rõ ràng. Không phải vì bạn biết nhiều hơn về công nghệ. Mà vì bạn cuối cùng đã biết rõ mình đang đi về đâu — và một người biết hướng thì không sợ lạc giữa bất kỳ cơn lốc nào.
Về tác giả
Võ Thị Mỹ Hạnh — Nhà sáng lập kiêm CEO Việt An Express, 18 năm trong một ngành thay đổi không ngừng. Điều hành hơn 60 nhân sự, 4 chi nhánh. Tin rằng giữa thời công nghệ đổi từng ngày, giá trị sống rõ ràng là lợi thế cạnh tranh bền nhất. Đây là bài thứ tư trong loạt về hai thế giới của người làm chủ.
Câu hỏi thường gặp
Dùng la bàn giá trị có khiến tôi chậm chân, bỏ lỡ cơ hội thật không? La bàn không bảo bạn từ chối cái mới. Nó giúp bạn chọn nhanh hơn giữa quá nhiều cái mới, bằng một bộ lọc rõ. Bỏ lỡ vài cơ hội không hợp giá trị còn tốt hơn phân tán sức vào trăm thứ rồi chẳng cái nào tới nơi.
Làm sao biết một giá trị là thật của mình hay chỉ là điều mình nghĩ nên có? Giá trị thật là cái bạn giữ kể cả khi nó tốn kém — khi giữ nó khiến bạn mất một hợp đồng, một cơ hội. Nếu một “giá trị” tan ngay khi có tiền, nó chưa phải giá trị, chỉ là khẩu hiệu.
Đọc tiếp bài nào? Về ý nghĩa sâu xa phía sau mọi quyết định, đọc bài về phía sau con số. Về sự bền bỉ đường dài, xem bài về ba môn phối hợp.