Có một câu hỏi tôi đặt cho mình mỗi khi con số đẹp: nếu tháng sau nó xấu, tôi có còn là người tôi đang là không?
Nếu câu trả lời là “không”, thì tôi chưa thực sự sở hữu doanh nghiệp. Doanh nghiệp đang sở hữu tôi.
Đây là bài thứ hai trong loạt về hai thế giới của người làm chủ. Và nó nói về cánh cửa khó nhất: tách giá trị con người bạn ra khỏi con số bạn làm ra.
Cái bẫy ngọt ngào nhất của người làm chủ
Khi doanh thu lên, ta thấy mình giỏi. Khi nó xuống, ta thấy mình kém. Nghe hợp lý đến mức gần như không ai nghi ngờ. Nhưng đó là một sợi dây trói, thắt càng lúc càng chặt.
Vấn đề là tiền bạc và doanh thu trồi sụt theo cả trăm thứ ngoài tầm tay: mùa vụ, thuật toán, tỷ giá, tâm lý đám đông, một quyết định của sàn lúc nửa đêm. Khi bạn buộc giá trị bản thân vào một thứ dao động không ngừng như thế, bạn không còn sống đời mình nữa. Bạn sống đời của bảng tính.
Tôi gọi đây là cái bẫy ngọt ngào, vì lúc đang thắng nó cho cảm giác tuyệt vời. Số lên, người lâng lâng, thấy mình bất bại. Nhưng cùng một sợi dây cho bạn bay cao lúc thắng sẽ siết cổ bạn lúc thua. Không thể chỉ nhận một đầu.
Hạnh phúc tự thân là lối ra. Nó không phải sự bình thản của người không còn tham vọng. Nó là sự vững vàng của người biết mình là ai, độc lập với việc tháng này lời hay lỗ.
Hạnh phúc tự thân không phải là buông bỏ tham vọng
Tôi cần nói rõ điều này, vì nhiều người nghe “hạnh phúc tự thân” liền hình dung một người an phận, thôi cố gắng. Sai hoàn toàn.
Tôi vẫn là người phụ nữ độc lập tài chính, vẫn đặt mục tiêu, vẫn muốn doanh nghiệp lớn hơn. Hạnh phúc tự thân không lấy đi tham vọng của tôi. Nó lấy đi nỗi sợ đằng sau tham vọng.
Có hai kiểu người cùng làm việc chăm chỉ. Người thứ nhất làm vì sợ — sợ thất bại, sợ thua kém, sợ mất giá trị nếu con số rớt. Người thứ hai làm vì muốn — muốn tạo ra điều tốt hơn, muốn lo cho người mình thương, muốn thấy mình trưởng thành. Nhìn từ ngoài, hai người giống hệt. Bên trong, họ sống hai cuộc đời khác nhau hoàn toàn.
Người làm vì sợ, dù thành công đến đâu cũng không đủ, vì nỗi sợ không bao giờ no. Người làm vì muốn vẫn nỗ lực hết mình, nhưng ngủ được khi số đỏ, vì giá trị của họ không nằm trên bảng số.
Hạnh phúc tự thân là cây cầu chuyển từ kiểu thứ nhất sang kiểu thứ hai. Bạn vẫn leo núi, nhưng không còn tin rằng mình chỉ đáng sống khi đứng trên đỉnh.
Ba thứ tôi tập, mỗi mùa số đỏ
Đây không phải lý thuyết. Là việc tôi thật sự làm, lặp lại mỗi khi bảng số chuyển đỏ.
Một — tách sự việc khỏi diễn giải. “Doanh thu giảm 30%” là sự việc. “Tôi thất bại rồi” là diễn giải. Hai câu nghe giống nhau, nhưng câu đầu đo được và có giới hạn, câu sau là nỗi sợ giả dạng dữ kiện. Tôi viết kỹ kỹ thuật này trong bài về quản trị cảm xúc khi doanh thu lên xuống. Mỗi lần hoảng, tôi viết hai dòng đó ra giấy, đặt cạnh nhau. Khoảng cách giữa chúng luôn rộng hơn tôi tưởng.
Hai — đếm những thứ con số không chạm tới. Tối số xấu, tôi tự liệt kê những thứ vẫn nguyên vẹn: ba đứa con vẫn khỏe, đôi chân vẫn chạy được mười cây số, đội ngũ vẫn tin tôi, tôi vẫn biết nghề mình giỏi. Doanh thu giảm không lấy đi một thứ nào trong danh sách đó. Khi nhìn thấy danh sách, tôi nhớ ra phần lớn tài sản thật của mình không nằm trên sàn giao dịch.
Ba — đặt một câu hỏi đổi chiều. Thay vì “vì sao chuyện này xảy ra với tôi”, tôi hỏi “chuyện này đang dạy tôi điều gì”. Câu đầu biến tôi thành nạn nhân. Câu sau biến tôi lại thành người làm chủ. Cùng một mùa đỏ, hai câu hỏi dẫn tới hai con người khác nhau ngồi giải quyết nó.
Vì sao người vững bên trong lại làm ăn tốt hơn
Có một nghịch lý đẹp ở đây: càng bớt lệ thuộc vào con số, bạn càng làm ra con số tốt hơn.
Lý do đơn giản. Quyết định kinh doanh tệ nhất luôn được ra trong hai trạng thái: hoảng loạn và kiêu ngạo. Hoảng khi số đỏ — bán tháo, cắt bừa, đổi hướng trong sợ hãi. Kiêu khi số xanh — vung tay, chủ quan, mở rộng ẩu. Cả hai đều là cảm xúc cầm tay lái.
Người có hạnh phúc tự thân giữ được khoảng cách với cả hai. Họ không hoảng lúc đỏ vì giá trị của họ không rớt theo số. Họ không kiêu lúc xanh vì giá trị của họ cũng không lên theo số. Nhờ vậy, họ ra quyết định từ một chỗ tỉnh táo — và tỉnh táo, đường dài, luôn thắng.
Khách hàng cũng cảm được điều này. Người ta tin người vững. Đội ngũ cũng vậy — một người lãnh đạo bớt thất thường là một nơi an toàn để giỏi lên. Sự vững bên trong rò rỉ ra ngoài thành uy tín, và uy tín là tài sản kinh doanh thật.
Một bài tập nhỏ cho tối nay
Nếu tối nay bảng số đang đỏ, hãy thử việc này trước khi ngủ.
Lấy giấy, viết một câu: “Doanh thu của tôi tháng này là ___.” Chỉ con số, không tính từ. Rồi viết câu thứ hai: “Những điều có giá trị trong đời tôi mà con số đó không chạm tới là ___.” Liệt kê thẳng. Sức khỏe. Người thân. Tay nghề. Một thói quen tốt. Một việc tử tế bạn làm hôm nay.
Khi đọc xong danh sách thứ hai, bạn sẽ thấy một sự thật mà những đêm hoảng loạn luôn giấu đi: phần lớn con người bạn không nằm trong con số đó. Doanh thu là một phần đời bạn. Nó chưa bao giờ là toàn bộ.
Đó là khởi đầu của hạnh phúc tự thân. Và cũng, kỳ lạ thay, là khởi đầu của những quyết định kinh doanh tốt hơn. Khi con số không còn quyết định bạn là ai, bạn cuối cùng được tự do để làm nó tốt — vì muốn, không vì sợ.
Về tác giả
Võ Thị Mỹ Hạnh — Nhà sáng lập kiêm CEO Việt An Express, 18 năm trong ngành vận chuyển hàng không. Điều hành doanh nghiệp hơn 60 nhân sự, 4 chi nhánh. Một phụ nữ độc lập tài chính, mẹ của ba con, theo đuổi hạnh phúc tự thân và sự bình an bền vững. Đây là bài thứ hai trong loạt về hai thế giới của người làm chủ.
Câu hỏi thường gặp
Hạnh phúc tự thân có làm tôi mất động lực kiếm tiền không? Ngược lại. Nó lấy đi nỗi sợ phía sau động lực, chứ không lấy đi động lực. Bạn vẫn đặt mục tiêu và nỗ lực, nhưng từ chỗ “muốn” thay vì “sợ” — bền hơn và ít tự hủy hoại hơn.
Làm sao phân biệt hạnh phúc tự thân với việc tự ru ngủ, lảng tránh vấn đề? Tự ru ngủ là phủ nhận con số xấu. Hạnh phúc tự thân là nhìn thẳng con số xấu mà không để nó định nghĩa giá trị con người mình — rồi tỉnh táo xử lý. Một bên trốn, một bên đối diện từ chỗ vững.
Tôi nên đọc bài nào tiếp theo? Nếu muốn nói về sự bền bỉ đường dài, đọc bài về ba môn phối hợp. Nếu muốn về ý nghĩa sâu xa phía sau con số, đọc bài về phía sau con số.